memet toxti
sherqiy türkistandiki uyghurlar bügün öz tarixidiki eng qara dewrlerdin birini bashtin kechürmekte. xitayning lagérlar arqiliq minge yuyush, milli kimliktin tandurush we sherqiy türkistanning nopus qurulmisini özgertish siyasiti uyghur milli kimlikige éghir we chongqur zerbe urdi. ewlatlitimiz ana til, diniy eqidilerdin we milliy en’enilerdin ayriliwatidu. meschitler, mazarliqlar, binakarliq we medeniyet yadikarliqliri weyran qilin’ghach hem közdin hem köngüldin uzaqlashti.
uyghur jemiyitining medeniyet yaratquchi we tarqatquchiliri bolghan ziyaliylar qoshuni bolsa tamamen passiplashturulghan bolghach, uyghur jem’iyiti serkisidin ayrilghan padigha yaki qutup yultuzidin ayrilghan kémige oxshap qaldi.
2017-yilidin bashlap irqiy qirghinchiliq eng yuquri pellige chiqqan mezgilde, dunya uyghur qurultiyi we bir qanche pidakar teshkilatlar xitayning wehshiy jinayi qilmishini dunyagha yetküzüp, xelq’araliq qollashni kücheytti. shu seweptin birleshken döletler teshkilatida uyghurlargha hisdashliq qilidighan we xitayni eyibleydighan döletler sani zor derijide ashti.
biraq, xitayning siyasitide özgürüsh bolghini yoq. shunga di’asporada yashawatqan uyghurlar aldida jawab bérish zörür bolghan mundaq bir so’al bar: biz weten sirtida qandaq saqlinip, kelgüside milliy güllinishni qandaq emelge ashurimiz?
bu su’al bizni töwendiki bashlan’ghuch tepekkürge yüzlendüridu:
birinchi: terbiye we terbiylinishning muhimliqi. sürgündiki balilirimiz choqum ana tilini puxta bilishi, ana til arqiliq öz tariximiz we medeniyitimizge chongqur rishte baghliyalishi kirek. ana til saqlanmay turup millet uzun muddet mewjut bolup turalmaydu.
ikkinchi: di’asporadiki uyghur nopusini milli ang we milli birlikte tutup turush üchün shara’iti yar bergen dölet we rayunlarda merkezleshken olturaq rayonliri yaki mikro medeniyet muhiti yaritilishi kirek. kanadada dawam qiliwatqan M62 programmisidek nishanliq programmilargha seperwer bolup, tériqtek chéchilghan, bixeterlik we jan qayghusidin rohi ézilgen, chigra halqighan basturushning yemchükliri bolup qiyin ehwalda qalghan qérindashlargha ige bolush, ulargha ortaq bir hayat muhiti teminlesh arqiliq di’asporadiki mikro medeniyet muhitini berpa qilish lazim.
üchinchi: qisqa muddetlik teshwiqat tüsidiki qedemlerdin bekrek, milletning milliy kimlik saqlashni merkez qilghan uzun muddetlik ortaq istratégiye heqqide pilan we programma tüzüsh zörür.
buning üchün birleshken, kespiy we tertiplik qurulma kérek.
– dunya uyghur qurultiyigha oxshash birleshtürgüchi we chaqiriq küchi bar teshkilatlarning asasini, sapasini we kespchanliqini kücheytish.
– terbiyie, tetqiqat, diplomatiye we milli xasliqimizni qoghdashqa qaritilghan organlarni berpa qelish.
– yash rehberlerni yétishtürüsh we uzun muddetlik maliye pilani tüzüsh.
– hökümetler we jama’etchilik bilen sistémiliq hemkarliq ornitish.
qoshumche tür süpitide yene dijital arxip turghuzulishi kérek. uyghur akadémiyesini kücheytish arqiliq, kesipleshken dijital arxip sisitémisi berpa qilish, dunyawi yashlar supisi, medeniyetni janlandurush seperwerliki, musteqqil médiya qoshuni yaritish lazim.
érqi qérghinchi astidiki bir millet üchün hayatta qélishning özi eng chong qarshiliqtur. di’aspora üchün eng chong küch birliktur. wetenni qutquzush we millet süpitide ortaq güllinish ghayisini emelge ashurushta uzun muddetlik istratégiye birdin-bir yoldur.
ejdadlirimiz kimlikimizni esirlep saqlidi, emdi bu wezipe bizning qolimizda.
memet toxti kanadadiki «uyghur heqlirini himaye qilish qurulushi» ning ijra’iye dériktori, kanada hökümitining uyghur qirghinchiliqini étirap qilishi, 10 ming uyghurni köchürüshi we xitayning mejburiy emgek mehsulatlirini chekleshke chaqiriq qilish qatarliq heriketliri sewebidin xitay hökümiti teripidin jaza élan qilin’ghan uyghur pa’aliyetchi.
eskertish: «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, türlük teshkilat we pikirdiki zatlargha orun biridu.obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.
