asiye uyghur

aq saray 5- dikabir yéngidin «dölet bixeterlik istratégiyisi doklati»ni élan qildi. bu xil doklatni her bir nöwetlik amérika prézidénti wezipe ötesh mudditi ichide bir qétim élan qilidighan bolup, amérikining dunyawi aldinqi orunda turidighan ish türlirini resmiy jakarlaydu(yeni amérika dunyadiki qaysi ishlargha küchini ishlitidu yaki arilishidu), shundaqla bu doklat amérika hökümet organlirining xamchot teqsimatigha biwasite tesir körsitidu.

doklatning mezmunidin qarighanda, amérikining gherbiy yérim shardiki hökümranliqini qaytidin tikleydighanliqi, hindi-tinch okyan rayonidiki herbiy küchini kücheytidighanliqi we yawrupa bilen bolghan munasiwitini qayta bahalash mumkinliki otturigha qoyulghan. emma doklatta diqqetni tartidighan muhim bir noqta shuki, uyghur mesilisi esla tilgha élinmighan.

qaraydighan bolsaq,  2018 – yildin 2024 – yilighiiche, uyghur mesilisi amérikining xitaygha qaritilghan istratégiyiside muhim mesililer süpitide küntertipke keltürüldi. bolupmu «uyghur insan heqliri siyasiti qanuni»ning testiqlinishidin tartip, «dölet bixeterlik istratégiyisi» we yilliq doklatlarda üzlüksiz we köplep tilgha élinishqa bashlighan. shuning bilen uyghur mesilisi amérikining insan heqliri, teminlesh zenjiri bixeterliki, téxnika riqabiti we qimmet qarashliri bilen chemberches baghlinip, amérikining dölet bixeterlikige munasiwetlik muhim mesilige aylan’ghanidi. halbuki, 2025 – yilliq «amérika dölet bixeterlik istratégiysii doklati»da, uyghur mesilisi tügül, insan heqliri we yaki mejburiy emgekke da’ir héchqandaq mesile tilgha élinmighan. buning sewebi zadi nime? ejeba, uyghur mesilisi bügün amérikining dölet bixeterlik istratégiyisidiki qimmitini yoqattimu yaki washin’gitonning «süküti»de bashqa bir seweblermu barmu? 

amérikining xitaygha qaratqan istratégiyisidiki özgirish

amérikining 2025-yilliq «dölet bixeterlik istratégiyisi»da, xitay «uzun mezgillik tehdit» dep békitilgen bolsimu, doklatta «istratégiyelik yochuq» qaldurulup, «öz-ara payda yetküzüsh» dégen ibariler köprek ishlitilgen. buhadise, tramp hökümitining xitaygha qaratqan istratégiyisining baydin dewridiki «qimmet qarashlargha tayan’ghan diplomatiye» bilen sélishturghanda, téximu ré’al bolghan siyasiy yönilishke burulghanliqini körsitidu.

doklatta mundaq tilgha élin’ghan:

• amérikining gherbiy yérim shardiki hökümranliqini qayta mustehkemlesh;
• xitayning latin amérikisidiki kéngiyishini cheklesh;
• hindi- tinch okyan rayonida herbiy tengpungluqni saqlash;

yuqiriqi  ibarilerdin qarighanda, amérikining diqqiti nöwette «latin amérika we karib rayonidiki en’eniwi tesir da’irisi»ni mustehkemleshke yüzlen’gen. yeni bu’ehwal amérika- xitay arisidiki riqabetning dawamlishiwatqanliqini, emma uning ipadilinish sheklining qismen özgiriwatqanliqini körsitidu.

uyghur mesilisi némishqa tilgha élinmidi?

eng köp diqqet qozghighan nuqta shuki, 2025-yilliq «dölet bixeterlik istratégiyisi»da uyghur mesilisi pütünley tilgha élinmidi. bu, 2018- yilidin 2024- yilighiche bolghan ariliqtiki «dölet bixeterlik istratégiyisi» we bashqa resmiy doklatlar bilen rushen sélishturma peyda qilidu.

u mezgillerde  uyghur mesilisi:

• «uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni» bilen «uyghur mejburiy emgekni toxtitish qanuni»ning chiqishigha seweb bolghan; 
• amérikining xitay siyasitidiki muhim kozirgha aylan’ghan;
• teminlesh zenjiri bixeterliki we téxnika riqabiti bilen biwasite baghlan’ghan.

bu wejidin, bu qétimqi doklatta uyghur mesilisini «tilgha almasliq» tesaddipiyliq emes, belki bu mesilini amérikining nöwette baydin dewridikidek insan heqlirini aldinqi orun’gha qoyghan diplomatiyedin, küch, soda we bixeterlikke tayan’ghan ré’al-séyasetke yötkelgenlikidin kélip chiqqan özgirish dep qarashqa bolidu.

uyghurlarning heqlirini qoghdashqa da’ir qanunlar bar, emma hélimu küchke igimu?

omumen éytqanda, uyghur mesilisige alaqidar chiqirilghan qanunlar (mesilen, mejburiy emgek bilen baghlinishliq import cheklimiliri we munasiwetlik qanunlar) qanuniy jehettin hélimu küchke ige, emma mesile qanunning bar-yoqluqida emes, uning emeliy ijra küchi we ijra derijiside körülüwatqan özgirishlerde.

amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi (CBP) ning sanliq melumatlirigha qarighanda, 2025-yili mejburiy emgekke da’ir tekshürüsh we cheklesh qedemliri aldinqi yillargha sélishturghanda azayghan. közetküchiler bu ehwalni amérikining nöwettiki basquchta soda we iqtisadiy munasiwetlerge köprek ehmiyet bérishi, shundaqla qanun ijra organlirining bayliq- adem küchi we siyasiy ewzellik tertipidiki özgirishler bilen izahlashqa urunmaqta. bu nuqtidin qarighanda, uyghurlargha munasiwetlik qanunlar hélimu ijra qiliniwatqan bolsimu, uning qandaq derijide kücheytilip qollinilishi siyasiy irade we ijra méxanizmigha zor derijide baghliq bolup qalghan.

shuning bilen birge, tramp hökümitide marko rubiyoning tashqi ishlar ministiri wezipiside bolushi uyghur mesilisining diplomatik munasiwetler we siyasetlerde qayta kücheytilish éhtimalliqining herwaqit mewjutluqini körsitidu. 

amérika kon’grési bilen aq saray arisida pikir oxshashmasliqi barmu?

2025-yili 10-dékabir, amérika dölet mejlisining xitay ishliri ijra’iye komitéti (CECC) élan qilghan doklatta, xitayning uyghurlargha qarshi chégra halqighan basturush siyasiti qattiq tenqid qilindi. doklatta yene, xitayning chet ellerdiki uyghur pa’aliyetchilerge türlük bésim  we tehdit qilish qatarliq mesililer alahide tilgha élindi.  shuning bilen bir waqitta, aq saray 2025-yili 4-dékabir élan qilghan «dölet bixeterlik istratégiyisi doklati» bolsa, dunyawi bixeterlik we chong döletler otturisidiki riqabetke merkezleshken bolup, uyghur mesilisi tilgha élinmighan. bu hadise kishige heqiqeten amérika dölet mejlisi bilen aq saray arisida uyghur mesilisige nisbeten pikir oxshimasliqi bardek tesir béridu. lékin ré’alliq undaq bolushi natayin. chünki, amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra’iye komitéti élan qilghan doklatta uyghur mesilisining mexsus tilgha élinishi éniq. chünki bu doklatni élan qilghan organning asasliq xizmiti del xitaydiki insan heqliri depsendichiliklirini nazaret qilish, tekshürüsh, uchur igilesh we bu heqte doklat teyyarlap hökümetke sunushtur. emma aq sarayning «dölet bixeterlik istratégiyisi doklati» bolsa, bir döletning mutleq yuqiri derijilik, dunyawi bixeterlik höjjiti hésablinidu. bundaq bir doklatta uyghur mesilisining tilgha élinmasliqi, uyghur mesilisining amérikining kün tertipidin chüshüp qalghanliqini bildürmeydu. belki amérikining xitaygha qaratqan istratégiyiside melum uslub jehettiki özgirishlerning bolghanliqini körsitidu. bashqiche éytqanda, uslubning özgirishi mesilining özidin waz kechkenlikni emes, belki bu mesilining qaysi siyasiy we istratégiyilik yollar arqiliq bir terep qilinidighanliqigha munasiwetlik bolushi mumkin.

uyghur dewasi qandaq dawamlishidu?

emeliyette, nöwette körülüwatqan xelq’ara siyasiy we istratégiyilik özgirishler, uyghur dewasining xelq’araliq küntertiptin qéliwatqanliqini körsetmeydu, belki bu uyghur mesilisining amérikiningla küntertipidiki mesile bolushtin halqip, téximu keng xelq’ara sehnige yüzlinishining bashlinishi bolushi mumkin. bashqiche éytqanda, uyghur mesilisi bügün bir dölet yaki bir hökümetning iradisigila baghliq bolghan mesile emes, belki köp qatlamliq, köp sahelik xelq’ara mesilige aylinip boldi.

aldi bilen, uyghur mesilisi alliburun yawrupa ittipaqi we bir qisim gherb döletlirining qanun- sistémisigha kirgüzüldi. mejburiy emgekke qarshi qanunlar, import cheklimiliri we karxana mes’uliyitige da’ir nizamlar arqiliq, uyghur mesilisi alliburun qanuniy ijra derijisige yükseldi. bu xil qanunlashturush mesilining waqitliq siyasiy hawagha baghlinip qalmasliqigha mukemmel shara’it hazirlidi.

ikkinchidin, uyghur mesilisi birleshken döletler teshkilati we xelq’ara insan heqliri méxanizmilirida muqim orun aldi. b d t ning munasiwetlik doklatliri, musteqil mutexessislerning bahalashliri we xelq’ara kishilik hoquq organlirining izchil diqqiti bu mesilini xelq’ara qanun we norma sewiyeside dawamliq küntertipte saqlap qalidu.

üchinchidin, uyghur mesilisi bügün xelq’ara karxanilar we dunyawi teminlesh zenjiri bilen biwasite baghlinip qaldi. bu dégenlik, bir mehsulatning ishlepchiqirilishida yaki xam eshyasida uyghur élidiki mejburiy emgek bilen baghlan’ghan bölek bolsa, u mehsulatni sétiwatqan yaki ishlitiwatqan karxanilar qanuniy jawabkarliqqa we iqtisadiy xewpke duch kélidu. shunga bügün uyghur mesilisi peqet siyasetchiler yaki insan heqliri teshkilatliri sözleydighan mesile emes, belki soda, bazar we karxanilar üchünmu jiddiy bir mesile bolup qaldi. bundaq ehwalda, döletlerning xitaygha bolghan siyasiy pozitsiyesi özgergen teqdirdimu, qanun, bazar bésimi we karxana mes’uliyiti sewebidin, uyghur mesilisi xelq’ara küntertiptin asanliqche chüshüp qalmaydu.

shuning bilen birge, musteqil axbarat, akadémik tetqiqat we uyghur di’asporasining awazi uyghur dewasining uzun mezgillik küchi bolup qalmaqta. xewer wasitilirining dawamliq iz qoghlishi, alimlarning ilmiy tetqiqatliri we di’aspora jem’iyitining teshwiqat we anglitish pa’aliyetliri bu mesilini peqet siyasetchilerning qararigha tapshurup qoymay, ammiwi pikir we bilim saheside mustehkem orun’gha ige qildi.

xulasilighanda, uyghur dewasi bügün bir basquchtin yene bir basquchqa ötmekte. u bir döletning tashqi siyaset bayanatigha baghliq bolghan tar da’irilik mesile emes, belki qanun, xelq’ara qimmet qarash, bazar méxanizmi we jama’et pikri bilen chemberches baghlan’ghan köp qatlamliq xelq’ara dewagha aylinip boldi. shunga, nöwettiki özgirishlerni uyghur dewasining ajizlishishi dep qarashtin köre, chong sehnige köchüshi we ipadilesh sheklining téximu serxillishishi dep chüshendürüsh téximu muwapiq bolidu. yeni, amérika siyasiti her waqit özgirishi mumkin, emma uyghur dewasining qanuniy asasiy we xelq’araning arlishishi esla özgermeydu. démek, uyghurlarning kelgüsi, bir döletning waqitliq siyasiy tallishigha emes, belki uzun muddetlik chidamchanliqqa we köp tereplik xelq’ara qollashqa bekrek tayinidu.