sürette: abdumelik mijit perzentliri bilen

uyghur pochtisi, 28- dékabir

amine sedef

25- dékabir bezi ijtima’iy taratqularda we uyghurlarning watis’ap goruplirida türkiyediki bir qisim uyghurlarning saqchilar teripidin tutup kétilgenlikige a’it uchurlar tarqaldi. bu uchurlarni tarqatquchilarning bir qisimi tutup kétilgenlerning a’ile-teweb’atliri bolsa, bir qismi herqaysi döletlerdiki uyghurlarning ehwaligha yéqindin köngül bölidighan uyghur aktiplar we shexsler bolup, buning ichide norwigyede turushluq pa’aliyetchi abduweli ayup özining X hésabida: «istanbulda 31 neper uyghur héchqandaq chüshendürüsh bérilmey tutup kétilgen. adwukatlar istanbuldiki herqaysi saqchixanilarda tutup turuliwatqan 31 neper uyghurning 24- dékabir kéchidin 25- dékabir sehergiche bolghan waqitta térrorluqqa qarshi turush qoralliq saqchiliri teripidin tutup kélin’genlikini éytti. abdumelik mijit we qudret ghulja tutulghanlarning ichidiki kimliki éniq bolghan ikki kishidur» dep yazdi.

25- dékabir istanbul jumhuriyet bash teptishi axbarat we alaqe ishxanisi resmiy bayanat élan qilip, jumhuriyet bash teptish mehkimisi térrorluq jinayetlirini tekshürüsh ishxanisining yolyoruqi bilen, istanbul bixeterlik mudirliqi térrrorluqqa qarshi turush shöbe mudirliqi teripidin élip bérilghan tekshürüsh netijiside, yéngi yil harpisida da’ish (ISIS) qoralliq küchlirining gheyriy musulman shexislerge qarita hujum chaqiriqi we pilani barliqigha a’it uchurlarni tapshurup alghanliqi, bu munasiwet bilen gumanliq dep qaralghan we qanun boyiche tutush buyriqi chiqirilghan 137 neper jinayet gumandarini asas qilghan halda 124 adrésta birla waqitta tutush, qolgha élish, tazilash we musadire qilish herikiti élip bérilghanliqi, 115 gumandarning tutulghanliqi we tutulmighan gumandarlarni tutush üchün heriketning dawam qilwatqanliqini élan qildi. 

bayanatning tepsilati töwendiki sürette:

yoldishi tutup kétilgen, kimlikini ashkarilashni xalimighan bir xanim «uyghur pochtisi»ning ziyaritini qobul qilip mundaq didi: «biz 2013- yili türkiyege kelgen. istanbulning safaköy rayonida olturimiz. yoldishim kiyim tikish zawutida ishleytti. 24- dékabir sa’et bir etrapida, öyge qoralliq saqchilar basturup kirip yoldishimni tutup chiqip ketti, hazirghiche hichqandaq xewer yoq. bizning üch balimiz bar, ballirimning chongi toqquz yash, kichiki üch yash. saqchilar öyge basturup kirgende balilirim bek qorqup ketti. shu kündin béri balilirim qizitip, jöylüp uxliyalmaywatidu, mektepkimu baralmidi. men ya yoldéshimdin xewer alalmay, ya balilirimni doxturgha apiralmay, néme ish qilishimni bilmey tit- tit bolup olturimen.»

yoldishi tutup kétilgen yene bir xanimmu ismini ashkarilimasliq sherti bilen mundaq dédi: «biz 2014- yili türkiyege kelgen. 11 yildin béri türkiyede yashawatimiz. istanbulning safaköy rayonida olturimiz, alte balimiz bar. yoldishim tijaret bilen shughullinidu, buningdin ilgiri héchqandaq jinayet ötküzmigen. 25- dékabir seher sa’et ikki bilen qoralliq saqchilar öyge basturup kirip yoldishimni tutup chiqip ketti. ballar bek qorqup ketti.» 

buningdin burunmu türkiyede uyghurlargha qaritilghan bu xildiki heriket pat- pat yüz bérip turidighan bolup, tutup kétilgüchiler bir mezgildin kéyin qoyup bérilidighan bolsimu, bezilirining türkiyede waqitliq turush ijazetnamisi bikar qilin’ghan, yene bezilirige G87 kodi qoyup qoyulghan bolup, ular ayda yaki heptide köchmenler idarisige bérip imza qoyushqa buyrulghan, bu ularning normal xizmiti we turmushigha nurghun qolaysizliqlarni élip kelgen. shundaqla, G87 kodi qoyulghan yaki bir mezgil tutup turulghan kishiler türkiye wetendashliqigha érishelmigen. 

«uyghur pochtsi» muxbiri bu xil ehwallar heqqide éniq melumatqa érishish üchün istanbulda turushluq adwukat jewlan shirmuhemmetni ziyaret qildi. u bu heqte tepsiliy chüshenche bérip mundaq didi: «2016- yili yéngi yil kéchisi istanbulda yüz bergen réyna qawaqxanisigha qilin’ghan térrorluq hujumidin kéyin, heryili yéngi yil harpisida türkiyede keng kölemlik tazilash herikiti élip bériliwatidu. bu tazilash herikitining asasiy nishani da’ish térrorluq küchlirining ezaliri bolup, köp qisimi köchmenler, bularning ichide uyghurlarmu bar. men bu bir nechche kün ichide bu qétim tutulghan kishilerning sotlinish we tutup turulush ehwali bilen yéqindin alaqidar boldum. méning saqchilardin we bashqa adwukatlardin igilishimche, 24- we 25- dékabir tutulghanlar texminen 150 din köp kishi bolup, bularning ichide 30 din 35 kiche uyghurlar bar. bular némige asasen tutulidu dégende, az bir qisim tutulghanlarning da’ish térrorluq küchliri bilen munasiwiti bolsimu, köpinche kishilerning ular bilen héchqandaq munasiwiti yoq, hetta ularni qollimaydu we yaman köridu. shundaq iken bular némishqa tutulidu dégende, töwendiki ehwallar seweplik bularmu gumandar bolup qalidu we tutulidu. birinchidin, ijtima’iy alaqe wasitiliridiki bixestelik. yeni bular féyisbuk qatarliq jtima’y alaqe wastilirida bilip- bilmey da’ish térrorluq küchlirining teshwiqatlirini qilidighan ademlerni dostluqqa qoshiwalghan, ularning yazmillirigha yürek bergen yaki ularni hembehirligen; ularning bir qisimi bolsa shularning qurghan watis’ap gorupilirigha qoshulup qalghan we ular bilen her türlük alaqide bolghan kishilerdur. ikkinchisi, bezi kishiler da’ish térrorluq küchlirining qollighuchiliri bilen iqtisadiy mu’amile qilghan kishiler bolup, tutulghanlarning ichide köp nisbetni igileydu. hazir uyghurlarda pul almashturush namidiki nechche türlük watis’ap gorupiliri bar. xelqimiz bezi qolayliqlarni depla bankidin yaki mexsus pul almashturush orunliridin pul almashturmay,  mushu gorupilarda dollar, yawru we türk lirasini öz’ara almashturidu, bezi watis’ap gurupliridin mal sétiwalidu. bu xil ehwalda pul almashturghuchi, mal satquchi yaki sétiwalghuchilar qarshi terepning kim ikenlikini bilmeyla shexsiy hésabatidin qarshi terepke pul yollaydu yaki qobul qilidu. mushundaq pul yollash jeryanida da’ish ezalirigha yaki hökümet gumanliq dep qarighan kishilerge tutiship qalghanlarmu gumandar bolup qalidu. üchinji, ikkinji qol télfun (yanfon) ishletküchiler. yeni, ikkinchi qol téléfon sétiwalghanlar téléfonni formatlap, ichini pakiz tazilap ishletmigenliktin, eger u téléfonni ilgiri térrorluq gumandarliri ishletken bolsa, téléfonning mingisidiki ilgiriki ishletküchilerning bezi uchurliri, widi’o yaki resimliri saqlinip qalidu, bular saqchilarning iz qoghlap tekshürishide asanla bayqilidu. tötinchidin, öy adréslirini tewelikke tizimgha aldurmighan kishiler. yeni, bizning uyghurlarning köpinchisi ijare olturwatqanlar bolup, toxtimay öy köchüsh ehwali mewjüt. bular yéngi öyge köchkende tewelikke tizimgha aldurushqa selqaraydu, shuning bilen bularning kimliktiki adrési bilen olturiwatqan adrési perqliq bolup qalidu, yaki hazir olturiwatqan öyde ilgiri olturghan kishiler gumanliq bolsa, saqchilar ularni tutush üchün kelgende adrésta bular bolghanliqi üchün tutulup kétidu. beshinchidin, xitaygha jasusluq qilghan kishilermu tutulidu. dölet bu jasuslarni tutqanda xitaygha jasusluq qildi dep ochuq-ashkare élan qilmastin, térrorluqqa munasiwetlik depla bir terep qilidu, buningda nurghun amillar bar. altinchidin bolsa, ilgiri tutulup shertlik qoyup bérilgen kishilerning shertke maslashmasliqi, yeni qerellik imza qoyushqa saqchixanilargha barmasliqi, rayondin rayon’gha yaki sheherdin sheherge köchkende özini melum qilmasliqi sewebidin tutulishimu mumkin.»

biz bu xildiki tutqun qilishlarning uyghur di’asporasigha, tutulghan kishilerning a’ilisige we türkiyediki uyghurlarning rohiy halitige qandaq tesirlerni körsitidighanliqi heqqide abduweli ayupni ziyaret qilduq. u mundaq dédi: «yéngi yil kirish harpisida türkiye térrorluqqa qarshi qoralliq küchlirining yérim kéchide uyghurlarni tutup kétishi uyghurlarning xatirjemlikige, ésenlikige we yéngiche keypiyat bilen yéngi yilgha kirishige qattiq zerbe béridu. uyghurlar pütün insanlargha oxshashla yéngi yilda hemme ishning yéngidin bashlinishini, teleylik, aman – ésen bolushini arzu qilidu. türkiyediki uyghurlar buningsizmu xitay– türkiye munasiwiti seweplik özini bixeter hés qilmaydu. türkiyediki xitaylarning tesiri, türkiyediki xitaypers teshkilatlarning küchlinip kétiwatqanliqi we xitay elchixanisining türkiyediki uyghurlargha tehdit salalighudek halgha kélishi uyghurlarni bi’aram qilwatqan mesililer idi. emdi buninggha qoshulup, xitayda térorluq bahanisi bilen irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan, hichqandaq bahane- sewepsiz türmilerge qamiliwatqan we shu seweptin özliri ikkinji weten dep qaraydighan türkiyege qéchip kelgen bu uyghurlarning türkiyedimu xuddi sherqiy türkistanda xitay saqchiliri teripidin kéchide tutqun qilin’ghandek tutqun qilinishi uyghurlarning qelbidiki türkiye muhebbitini zidileydu, shundaqla ularni xatirjemsizlendürüp, qattiq parakende qilidu. uyghurlarda <yatning yandin ötidu, qérindashning jandin> deydighan gep bar. uyghurlar bu xil mu’amilige bashqa dölette uchrighan’gha qarighanda türkiyede uchirsa téximu bek azaplinidu. men türkiye térrorluqqa qarshi qoralliq küchlirining tutush buyriqi bolmighan ehwal astida, öylerge qoralliq basturup kirip, a’ile ezalirining aldida kishilerni tutup kétishini heddidin ashqanliq dep qaraymen we eyipleymen. bu qétim tutulghanlar ichide men tunuydighanlardin türkiye puqraliqigha érishken kishilerdin az dégende töti bar; buning ichide jür’et ghulja bir teshkilatning re’isi, mushu kishiningmu hichqandaq pakit we tutup tekshürüsh buyriqi bolmighan ehwal astida gumanliq dep tutup turilishi türkiyening qanun arqiliq idare qilinidighan dölet obrazigha dagh tekküzidu. yene bir jehettin, hazir uyghurlar türkiyede éghir iqtisadiy bésim ichide yashawatidu. ularning bu xildiki guman bilen tutulishi adwukat teklip qilish, ish-oqitining toxtap qélishi hemde siritta yar-yöleksiz qalghan a’ilisining her türlük qiyinchiliqliri dégendek tereplerde ulargha téximu éghir iqtisadiy bésim peyda qilidu. bu eslidinla aran- aran yashawatqan ashu uyghurlarning hayatigha qattiq bir zerbe bolidu.» 

adwukat jewlan shirmuhemmet türkiyediki uyghurlarning nahayiti sezgür bolishi kéreklikini, ijtima’i alaqe we iqtisadiy mu’amilide qanundin chetnep ketmeslikini, bixestelik qilip, özini we a’ilisini bu xildiki gumanliq kishilerdin qilip qoymasliqini ümit qildighanliqini bildürdi.