amérika birleshme agéntliqi (AP) xitay da’irilirining uyghurche naxshilarni anglash, saqlash we tarqitishni «jinayet» dep békitip, ahalilerge tehdit séliwatqanliqini ashkarilidi.
- waqit: 2025-yili 31-dékabir
- menbe: amérika birleshme agénitliqi we uyghur yardem teshkilati
achquchluq nuqtilar
- xitay da’iriliri uyghur élide «mesilisi bar» dep qaralghan uyghurche naxshilarni anglighan, chüshürgen yaki tarqatqanlarni jazalaydighanliqini agahlandurdi.
- da’iriler naxshilarni yette chong türge ayrighan bolup, diniy mezmun, bölgünchilik we tarixni burmilash dégendek eyibleshlerni qollan’ghan.
- norwégiyediki uyghuryar teshkilati teminligen awaz xatiriside jazalash siyasitining tepsilatliri ashkarilandi.
omumiy ehwal
amérika birleshme agéntliqi (AP) ning xewer qilishiche, xitay da’iriliri sherqiy türkistanda uyghur tilidiki naxshilarni anglighan, téléfonigha saqlighan yaki bashqilar bilen hembehirligen ahalilerni tutqun qilish we sotlash bilen tehdit salghan. xewerde ötken yili öktebirde qeshqer wilayitining yéngisar nahiyeside ötküzülgen bir ammiwiy yighinda saqchi da’iriliri kishilerge qoyup bergen bir teshwiqat ün höjjiti delil qilip körsitilgen.
bu yighinda, da’iriler «mesilisi bar» dep békitilgen naxshilarning shexsiy üskünilerdin tépilishi qamaq jazasigha seweb bolidighanliqi tekitligen; gerche éniq jaza mudditi déyilmigen bolsimu, on künlük tutup turush we uningdin éghir jinayi jazalar misal süpitide tilgha élin’ghan. 80 minutluq mezkur awaz xatirisini norwégiyede pa’aliyet élip bériwatqan uyghuryar teshkilati mexsus AP agéntliqigha teminligen.
arqa körünüsh we tepsilatlar
xitay da’iriliri ahaliler anglashtin özini qachurushi kérek bolghan töwendiki yette türlük naxsha tizimlikini élan qilghan:
- «uyghurlarning tarxini burmilaydighan, milliy bölgünchilikni terghip qilidighan, milliy öchmenlikke qutratquluq qilidighan naxsha-muzikilar» bolup, buninggha «kök böre», «iz» (abliz shakir qatarliqlar), «uyghurum», «alim bildi», «wijdan soriqi» (abduréhim héyt), «yurtum» (ablajan awut ayup, «aldida» (abduréhim héyt), «ana yurt marshi», «birdinbir türkiye», «ötelemsen men bilen», «yitelmidim atamgha» (abdulla abduréhim), «séghindingmu» (saniiye ismayil), «uyghur dégen mushundaq» (möminjan ablikim), «chégra», «ata-anam qeyerde», «üch pede», «ziyaret qilghili keldim» (abduréhim héyt), «qedirdan atam», «söyümlük ana», « sheherdiki musapir», «besh pede», «turmush dégen mushundaq», «sumbul chachliq qiz», «atush», «senemjan», «ketti», «dostum», «sen mendek bolalamsen» qatarliq naxshilar misal qilin’ghan, andin «bu naxshilar partiyemizge we dölitimizge hujum qilip, bölgüchilikke qutratqan» déyilgen.
- ü«térrorizim, esebizmni terghip qilidighan naxshilar» bolup, buninggha «atilar» (abduréhim héyt), «yanalmaymen» («yanarim yoq» amir qilich, xeyrinsa yénilmes), «mest emes», «aldida»(xeyrinsa yénilmes), «men ölmeymen» (küresh kösen), «chanaymen» (rahmanjan awut), «sergerdan», «uchrashqanda» (abduréhim héyt), «déhqan», «méni qutquzunglar», «salam anijan» qatarliq naxshilar misal keltürülgen. ün höjjitide «bu naxshilargha jihat idiyisi singdürülgen bolup, zorawanliqqa qutrutup, bölgünchilikni terghip qilidu; qilich astida dunya yaritishni terghip qilip, diniy esebiylikke qutrutup, pütkül jem’iyet bixeterlikige éghir derijide passip tesir körsitidu» déyilgen.
- «diny idiyeni terghip qilip, bashqilarni din’gha étiqat qilishqa mejburlaydighan naxshilar» bolup, buningda «men hayat» (muhemmetjan abduqadir), «essalamu eleykum» (muhemmetjan abduqadir, «jahan bazari», «su’al-soraq», «kelgin dostum», «ramizan naxshisi», «allah bilidu», «pahishe qizning muhebbiti», «nishansiz bala», «dostum», «ili boyliri», «din naxshisi» qatarliqlar tilgha élin’ghan hemde «yuqiriqi naxshilar diniy esebiylikni terghip qilish arqiliq, bashqilarni din’gha ishinshke mejburlap, dölet diniy étiqad erkinlikige alaqidar qanun-siyasetlirige buzghunchiliq qilidu» déyilgen.
- «ammining bextlik turmushigha böhtan chaplap, partiye we döletke naraziliq keypiyati peyda qilishqa qutritidighan naxshilar» bolup, buninggha «méning altiyim» (qazaqche), «pak yasha», «uyghur oghli», «heqiqetke qaytish», «shamal», «haraq ichish», «sharap ichken uyghur qizi», «bügün axsham» qatarliq naxshilar misal qilin’ghan. ün höjjitide «yuquriqi naxshilarda aptonum rayonimizning térrorluqqa qarshi turup muqimliqni saqlash siyasitige hujum qilin’ghan mezmunlar bar bolup, milliy keypiyatni qutrutup, hökümetning muqimliqni saqlash üchün körsetken tirishchanliqigha qara chaplaydu» déyilgen.
- «qoyuq diniy idiyege ige bolghan, passip uchur tarqitidighan, dunyadin özini qachurushni terghip qilidighan naxshilar» bolup, buningda «shükri» (muhemmetjan abduqadir), «erkek», «üch pede», «bir jüp köz», «insan dégen néme», «malaysiyagha medhiye», «oynayli dostlar», «elley», «xuda méni saqla», «yangraq küy», «maxtanma», «körgen guwah», «séni dep keldim», «reyhan’gül», «ah leyli», «hemmige qadir büyük zat», «wedengde turalamsen», «emdi bildim», «qizchaq, aldinip qalmang», «pak muhebbet», «xeyr, gülüm», «yarim kelmidi», «gülzarliq», «yoldin chiqma, dostum», «ah, adem» qatarliq naxshilar tilgha élin’ghan, arqidin «bu türdiki naxshilarning milodiyesi nachar, ré’aliqqa nisbeten naraziliqqa tolghan, ularning ichide, mesilen, <haram, halal> dégendek sözler bolup, qoyuq islamizm tüsige ige» déyilgen.
- «saxta mezmun oydurup chiqirip, partiye-hökümetning obrazigha dagh tekküzidighan, kadirlar bilen ammining munasiwitige buzghunchiliq qilidighan, hökümetning siyasitige hujum qilidighan naxshilar» bolup, «bashliq kélidu», «erkek», «xey-xosh», «qum baraxanliridiki almas», «bashliqlar», «tughmas toxu», «beziler» qatarliq naxshilar misal qilin’ghan hemde «bu xildiki naxshilar kadirlargha qara chaplash arqiliq milliy keypiyatni qutrutup, hökümetning ijtima’iy muqimliq we ebediy eminlikni qolgha keltürüsh üchün körsetken tirishchanliqigha qara chaplap, partiye-hökümetning obrazigha dagh tekküzüp, jem’iyetke éghir passip tesir élip kélidu» déyilgen.
- «chakina, peskesh mezmunlarni terghip qilidighan, jem’iyetke passip tesir körsitidighan naxshilar» bolup, misal süpitide «sheher baziri» dégen naxsha tilgha élin’ghan, shundaqla, «bu xil naxshilar pakitni we ri’alliqni burmilaydighan sözler arqiliq, jem’iyette nachar tesir peyda qilidu» déyilgen.
uyghur taymiz ilgiri ablajan awut ayup, shir’eli eltékin we tursun sheyix qatarliq dangliq uyghur naxshichilarning tutqun qilin’ghanliqini xewer qilghan idi. mutexessislerning AP gha bildürüshiche, bu cheklime türlirining shunche keng belgilen’genki emeliyette herqandaq uyghurche naxshining kishilerni jazalashqa bahane bolalaydiken. mesilen, xelq ichide zor shöhretke ige «besh pede» naxshisidiki xudagha a’it sözler we dangliq sen’etkar abduréhim héytning «atilar» namliq naxshisi da’iriler teripidin «mesilisi bar» dep körsitilgen.
siyasiy we medeniyet analizi
manchéstér uniwérsitétining léktori riyan tum (Rian Thum) ning pikiriche, bu xil bésimlar sherqiy türkistandiki ziyankeshlikning héchqachan toxtap qalmighanliqining ispatidur. gerche chong tiptiki lagirlar taqalghandek körünsimu, emma medeniyetni kontrol qilish sistémisi téximu nazuk we chongqur qatlamgha köchken.
london uniwérsitéti sö’as (SOAS) ning proféssori rachél xarris (Rachel Harris) ning éytishiche, «besh pede» ge oxshash naxshilar xitay da’iriliri teripidin xata chüshinilgen. uningdiki diniy til esebiylikni emes, belki romantikini we rohiy ipadileshni körsitidu. londondiki uyghur pa’aliyetchi rehime mehmut muzikining uyghur kimlikining merkizi ikenlikini, uni chekleshning jem’iyette éghir pisxikiliq we medeniyet kirizisi peyda qilidighanliqini tekitlidi.
xulase we kelgüsi mölcher
xitay hökümitining uyghurlarning naxsha-muzikisigha qaratqan bu qétimliq yéngi bésim dolquni uyghurlarning medeniyet yiltizini pütünley qomurup tashlashni meqset qilghan. awaz xatiriside bir muzika ishligüchining bulut sistémisigha naxsha yollighanliqi üchünla üch yilliq qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqi tilgha élin’ghan bolup, bu ehwal bésimning emeliyette qanchilik éghir ikenlikini körsitip béridu.
