uyghur pochtisi, 2. féwral
yéqinqi yillardin buyan, xitay hökümitining yuqiri téxnika, bolupmu sün’iy eqil (AI) sahesidiki tereqqiyatliri dunyaning diqqitini qozghap kelmekte. «karnégi xelq’ara tinchliq fondi» (Carnegie Endowment for International Peace) tetqiqatchilirining «washin’gton pochtisi» gézitide élan qilghan tehlilige asaslan’ghanda, bügünki künde xitay eqilliq robot, drun we aptonom sistémilarda dunyawi yétekchilik orun’gha ötken. dunya xitayning bu téxnikiliq zeperlirige hewes bilen qarawatqanda, bir halqiliq so’al sel qaralmaqta: bu yüksilish xewer qiliniwatqinidek peqetla bir «iqtisadiy möjize»mu? yaki insaniyet qedir-qimmitige tehdit salidighan, pütünley yéngiche bir «sün’iy eqil diktatorluqi»ning muqeddimisimu?
1. jinayetsiz jaza: «aldin alghuchi bésim»
xitayning téxnikiliq jaza taktikisi reqemlik dunyadiki «ijtima’iy inawet sistémisi» (Social Credit System) we «mölcherligüchi nazaretchilik» (Predictive Policing) bilen bashlandi. tehlillerge asaslan’ghanda, bu sistéma kishilerni qilghan qilmishi üchün emes, belki «néme qilishi mumkinliki»ge asasen jazalaydu. algorizim puqralarning alaqe chembiriki, reqemlik izliri we kündilik adetlirini tehlil qilip, téxi birer jinayet sadir bolmayla ularni «xeterlik unsur» dep tamghilaydu. bu bir «aldin alghuchi bésim» (Preventive Repression) modéli bolup, puqralarning iradisini téxi heriketke aylanmayla boghup tashlashni meqset qilidu.
2. yirtquchlarni teqlid qilish: «sarna» we «robot böriler»
reqemlik basturush emdilikte fizikiliq qorallar bilen birlishish basquchigha kirdi. «Webpronews» we «Techloy» torining xewer qilishiche, béyxang uniwérsitétining inzhénérliri yirtquch qush «sarna»ning (Goshawk) ow owlash maharitini sün’iy eqilge köchürgen. sarna murekkep ormanliqlarda téz we chaqqan manéwir qilish qabiliyiti bilen tonulghan bolup, xitay bu taktikini drunlargha programmilighan. sinaqta sün’iy eqil kontrolluqidiki drunning nishanni bir terep qilishigha aran 5.3 sékunt ketken. bu sür’et insanning inkas qayturush iqtidaridin köp yuqiri bolup, «hujum» qararining exlaq we wijdandin xaliy kodlargha tapshurup bérilgenlikini körsitip béridu.
uningdin bashqa, «robot böriler» (Robot Wolves) téxnikisimu kishini chöchütidu. xitay merkizi téléwiziye istansisi (CCTV-7) ashkarilighan bu sistéma börilerning topliship owlash taktikisigha teqlid qilin’ghan. sistéma charlighuchi, bozek qilghuchi we hujumchi böleklerdin teshkil tapqan bolup, drunlar asmandin nishanni békitip béridu, yerdiki robotlar bolsa shu haman hujumgha ötidu. bu «hawa-quruqluq mas qedemlik aptomatik jeng» modélining puqralargha qaritilghan qorqunchluq bir nusxisidur.
3. aptonom drunlar: erzan we ünümlük basturush
xitay milliy mudapi’e téxnika uniwérsitéti (NUDT) birla eskerning 200 din artuq aptonom drun topini (Drone Swarm) bashqurush qabiliyitini yaratti. bu drunlar insanning biwasite körsetmisisiz qarar chiqirish iqtidarigha ige bolup, töwendiki wezipilerni ijra qilalaydu:
- mas qedemlik hujum: nishanlarni özlikidin bölüshüp zerbe bérish.
- ximiyelik basturush: belgilen’gen meydan’gha yash aqquzush gazi chachquzush.
- fizikiliq tutush: tor tashlap namayishchilarni cheklesh.
- reqemlik jimjitliq: signal we Wi-Fi ni késiwétip, uchurning sirtqa chiqishini pütünley tosush.
4. gewdilik sün’iy eqil: kochidiki zamaniwi zenjir
(CNBC) ning melumatigha qarighanda, xitay «gewdilik sün’iy eqil»ni (Embodied AI) dölet istratégiyesining merkizige qoyghan. sün’iy eqil emdi peqet ékrandiki san-sifir emes, belki kochilarda charlaydighan fizikiliq robotlargha aylanmaqta. bu üsküniler yüz perqlendürüsh, yürüsh-turush we awaz tehlili arqiliq puqralarni 24 sa’et izlaydu. bu xuddi her bir puqraning yénida bir körünmes saqchining egiship yürüshige barawerdur.
xulase: mes’uliyetsiz zulum
bu sistémida «mes’uliyetning tarqilip kétishi» (Diffusion of Responsibility) eng chong xeterdur. bir algorizim xata qarar chiqarsa, sotqa tartidighan konkrét bir shexsni tapqili bolmaydu; programmichi kodni, herbiy qomandan sistémini eyibleydu. bu zulumni aptomatlashturup, uni wijdan we exlaq soriqidin xaliy bir «sistéma xataliqi»gha aylandurup qoyidu. buni natsistlarning biyurokratik qirghinchiliqining aptomatlashqan zamaniwi nusxisi déyishke bolidu. sün’iy eqil siyasiy mustebitlik bilen birikkende, u dunyadiki eng erzan, eng eqilliq we eng körünmes zulum mashinisigha aylinidu. eger bügün bu xeterge qarshi bir ortaq pozitsiye shekillenmeydiken, kelgüsi ewladlargha kodlar hökümranliq qilidighan qarangghu bir dunya miras qélishi mumkin.
