zulhayat ötkür

(turpan astanidin tépilghan atliq esker heykili)

xitaydiki «tiyanshan tori» (ilgiriki «tengritagh tori») dep atalghan organ tor békitining 2025-yil 7-noyabir sehipiside «ikki makanning medeniyet béghi» mawzuluq chong tiptiki yürüshlük  programmining resmiy yolgha qoyulghanliqi xewer qilin’ghan. 

igiligen melumatlargha qarighanda, bu pirogramma atalmish uyghur aptonom rayonluq partkom teshwiqat bölümi, «shinjang géziti» we shinjang medeniyet yadikarliqliri idarisi qatarliq xitay hökümitining yadroluq teshwiqat da’irilirining yétekchiliki we bashqurushi astida yolgha qoyulghaniken. 

bu programmining tunji sanida, qedimki turpan astanidin qéziwélin’ghan at min’gen ayal heykili bilen xitayning qedimki loyang shehiri tewesidin qéziwélin’ghan heykelning süriti körgezme qilinip, ikki heykel, ikki makan otturisidiki «medeniyet béghi» heqqide xitayning siyasiy teshwiqatigha yel urup béridighan mezmunlar orun alghan. közetküchiler üchün bu pirogrammining tesis qilinishtiki muddi’asini perez qilishmu unche qiyin’gha toxtimaydu. shübhisizki, mezkur pirogramma uyghurlargha a’it medeniyet mirasliri yaki medeniyet yadikarliqlirini xitayning «shinjang ezeldin xitayning ayrilmas bir qismi idi» deydighan oydurma nezeriyesige sélip teshwiqat qilishni nishan qilghan.

her ikkila heykelde at minip kétiwatqan ayalning obrazi yaritilghan bolup, qarimaqqa ikki ayalning béshidiki shilepisi, kiyim-kéchiki, putidiki ötüki, yasinishi, hetta chach pasonimu oxshiship kétidu. halbuki, xitay teshwiqat da’iriliri ikki dane heykeldiki ortaq teswiriy éléméntlarni tutqu qiliwélip, «tang sulalisi dewrige a’it bu ikki dane medeniyet yadikarliqi bizge eyni dewrdiki ottura tüzlenglik xelqi bilen gherbiy diyarda yashighan xelqning ortaq yashash uslubigha ige ikenlikining yarqin kartinisini yaritip bergen »dep jar salmaqta. hetta bu heqte, muxbirlar atalmish uyghur aptonom rayonluq muzéyning tetqiqatchisi adil ablizni ziyaret qilip, bir uyghur ziyaliysining aghzidin tarixiy yadikarliqlarni xitay sepsetisi ramkisi boyiche sherhleshke urun’ghan. muzéy xizmetchisi adil abliz sözide mundaq deydu: «bu ikki heykeldiki oxshashliq tang sulalisi merkiziy hökümitining gherbiy rayonlarni ünümlük bashqurghanliqi we ortaq sistéma qollan’ghanliqining netijisi, shundaqla ottura tüzlenglik medeniyitining «birlik» ramkisi astida gherbiy rayon medeniyitige tesir körsetkenlikining delilidur».  

(xitay teshwiqatidiki at min’gen ayal heykili, menbe: «tiyanshan tori»)

yuqirida tilgha élin’ghan programmining fokus nuqtisi «gherbiy diyar xelqi at medeniyitini ottura tüzlengliktin ögen’gen» deydighan közqarashni bazargha sélish emesliki bizge melum. shundaq bolghan halettimu, xitaylar bu jehette ilim dunyasidiki polattek pakitlar aldida hetta söz qilish salahiyitigimu ige emes. mesilen, bozqirlardin tarqalghan at medeniyitining qedimki turpan zéminidiki iznaliridin 2700 yilliq tarixqa ige dunya boyiche eng qedimiy éger, dunya boyiche tarixi eng uzun ishtan dep bahalan’ghan 3300 yilliq ishtan buninggha eng küchlük ispat bolalaydu. shundaqla turpanni öz ichige alghan uyghur élining bashqa jaylirida élip bérilghan arxé’ologiyelik tekshürüshler netijiside, at bilen birge depne qilish, at béshi söngikini ésip qoyush aditi qatarliq medeniyet hadisiliri, qiya tash sizmiliri, qoy térisidin yasalghan chewgen top, qamcha, ötükke oxshash étnologiyelik alahidilikke ige buyumlar we at medeniyitige munasiwetlik söz bayliqi qatarliqlardin melumki, uyghurlar we ularning étnik terkibliri hésablan’ghan merkiziy asiya xelqlirining atliqlar medeniyitini eks ettüridighan köpligen maddiy we yazma pakitlar mewjut. 

shunga bu yerde bizning reddiye bérish nishanimiz qaysi milletning at medeniyitini ixtira qilghanliqi mesilisi emes, belki xitay küchep teshwiq qiliwatqan«ikki makan» da körülgen medeniyet ipadilirining oxshashliqi hadisisini ilmiy pakitlar bilen izahlashtin ibaret.

yuqirida at min’gen ayal heykili heqqide xitay da’irilirining közqarashlirini angliduq. xosh, undaqta ilgiri uyghur tetqiqatchiliri we chet ellik alimlarning bu heqte qandaq mulahizilerni élip barghanliqigha nezer sélip baqayli:

aldi bilen shu nuqtini aydinglashturuwélishimiz kérekki, eyni waqittiki turpan oymanliqi tarixtiki yipek yolining sherq bilen gherbni tutashturidighan iqtisad we medeniyet almashturush tügüni bolghan. shunga qedimki turpan diyarining köp xil medeniyet, köp xil din we köp xil tillar birlikte mewjut bolup turghan zémin ikenlikini, shundaqla bu rayondiki medeniyetning yerlik ahalilerning sirttin kelgen medeniyetni özige maslashturup qismen qobul qilishi we öz medeniyitini tarqitishi netijiside shekillen’gen özgiche medeniyet ikenlikini estin chiqarmasliqimiz lazim.

öz nöwitide loyang we chang’en’ge oxshash xitayning tang we süy sulalisi tewesidiki jaylarningmu xitaylar gherbiy yurt dep atighan bügünki sherqiy türkistan tupraqliridin tarqalghan muzika-ussul-tiyatir sen’iti, ressamliq- heykeltarashliq we at medeniyitige mujessemlen’gen herbiy taktika qatarliq hüner-sen’et, téxnikilarni köplep qobul qilghanliqinimu nezerdin saqit qilmasliqimiz kérek.

emma héch bir zaman köp xil medeniyetler öz’ara késishken rayonda medeniyet bilen idé’ologiyeni mejburiy birlikke keltürüsh mumkin bolmighan. sirttin qobul qilghan medeniyet asasiy éqimgha aylinalmighan. shunga xitay teshwiq qilghinidek loyang shehiri bilen turpan shehiri otturisida ezeldin birlikke kelgen ortaq medeniyet bolup baqmighan dep késip éytishqa bolidu.  

uzun muddet yipek yolining tarix, medeniyet we din ehwali toghrisida tetqiqatta bolghan gérmaniyelik alim klémkéyt miladiye 7-esirdin 10-esirgiche bolghan dewrlerde turpanda oxshimighan medeniyetlerning öz’ara tesir körsitish ehwali heqqide mundaq mulahize yürgüzgenidi: «turpan köp tereplime meniwi mezmun we yéziq shekillirini qobul qilghan bolsimu, halbuki bular kölemleshmigen, türk-uyghurche roh yenila yétekchi orunda turghan».

shunga bu nuqtidin at min’gen ayal heykilige tedbiqlighinimizda, heykeldiki kishilerning obrazi hergizmu xitay éytqinidek tang sulalisi dewridiki sheher ahalisi bilen turpan oymanliqidiki kishilerning «ortaq medeniyet béghi» bolghanliqidin dérek bermeydu. 

qedimki qocho we idiqut xanlirining qebrigahliri jaylashqan orun hazirqi turpan astanidiki yanqir (yangxi) qebristanliqi bolup, peqet heykellernila közde tutqanda, bu jaydin yil dewri 273-778-yillirighiche bolghan dewrge a’it 400 ge yéqin heykel qéziwélin’ghan. 

1915-yili en’gliyelik arxé’olog mark awrél steyin (Aurel Stein) ning ékspéditsiye etriti turpan oymanliqidin 180 sanduqqa yéqin medeniyet buyumlirini qéziwalghan we bularning bir qismini büyük biritaniye muziyégha i’ane qilghan. hazir london’gha jaylashqan büyük biritaniye muzéyi siteyin kolléksiyonida turpandin élip kélin’gen at min’gen ayal, at min’gen er kishi, töge, sérikchi, chewgen top oynawatqan kishi qatarliqlarning obrazi yaritilghan heykeller saqlanmaqta. awrél siteyin özining ottura asiya hasilatliri heqqide tepsiliy ilmiy doklatlarni qaldurghan bolup, uning «at min’gen ayal» heykili toghrisida «ichki asiya» we «séridiya» qatarliq kitablardiki chüshendürüshlirini töwendiki qurlargha yighinchaqlashqa bolidu: «qebrilerdin tang sulalisi uslubida yasalghan béshi kichikrek, boyni uzun kelgen atlarning heykelliri we uninggha mas kelgen tang uslubidiki uchluq égerler teswirlen’gen heykeller bayqaldi. yene oxshash bir qebridin pamir taghliri étikide dang chiqarghan bedexshan atlirigha oxshaydighan at heykellirinimu  qéziwalduq. bu türdiki heykellerde gewdilen’gen at égerliri nahayiti körkem bolup, neqishliri eynen türkistandiki kigiz sélinchilarning nusxilirigha oxshaytti, atning yaylirimu be’eyni xoten dendan öylük qedimiy xarabisidin tépilghan at heykellirige oxshaytti. at min’gen kishiler témisidiki heykeller türlük bolup, bir qismi béshigha dubulgha, uchisigha tar pushqaqliq ishtan kiygen ora közlük er chewendaz heykili bolsa, yene bir qismi ming öy ghar resimliridiki saxawetchilerning obrazigha oxshaydighan buddistche kiyin’gen kishiler, yene beziliri bolsa yüzige xitayche sen’et uslubi boyiche boyaq bérilgen, béshigha uchluq kelgen shilepe kiyiwalghan at min’gen ayal heykelliri idi.»

awrél siteyinning ilmiy bayani shuni chüshendürüp bériduki, oxshash bir jaydiki qebridin oxshimighan medeniyetlerge a’it buyumlar bayqilishi mumkin, shundaqla, perqliq medeniyet belbaghlirigha wekillik qilidighan jaylardinmu, ortaq alahidilikke ige medeniyet buyumlirining körülishi tebi’iy ehwal.

(turpan astanidin qéziwélin’ghan at min’gen kishiler heykelliri, 1928-yil) 

dunyagha dangliq alim awrél siteyin 1928-yili neshr qilin’ghan«ichki asiya» namliq arxé’ologiyelik tetqiqat netijisi mezmun qilin’ghan kitabida, turpan astane qebristanliqi heqqide yene shu qurlarni alahide tekitlep ötkenidi: «men murtuqtiki ishimni chala qoyupla, qaraghojigha keldim. chünki xitay ahalisi bar jaylarda xizmet qilghan chéghimda, xitay da’iriliri belkim ürümchide turup méning bu jaydiki arxé’ologiyelik tekshürüshümge tosqunluq qilidighan taktikilarni ishqa sélishi mumkin.»

derweqe aridin bir esir ötkendin kéyin, xitay hökümet da’iriliri nurghun iqtisad we küch serp qilip, bu jaydin tépilghan tarixiy yadikarliqlarni xitay menbelik tarixqa baghlash üchün tinmay sepsete we taktikilarni meydan’gha chiqarmaqta. goyaki awrél siteyin yüz yil burunla xitaylarning uyghur zéminidin  qéziwélin’ghan buyumlarni bir küni özining tarixni burmilash hiylisi üchün xizmet qilduridighanliqini aldin perez qilip bolghanidi. 

wahalenki, xitayning dépigha ussul oynimaydighan, emeliy pakitlar asasida musteqil izden’gen tarixchilar tang sulalisining eyni waqitta türkler yashighan zéminlarni bir tutash bashqurghanliqi közqarishining put tirep turalmaydighanliqini, tarixy pakitlargha uyghun emeslikini izchil tekitlep kelgen. mesilen, türk akadémik gülnar qara tang sulalisining türk we uyghurlar yashighan yurtlargha bir tutash hökümranliq qilmighanliqini ilgiri sürgen we bu heqte nahayiti qimmetlik közqarashlarni otturigha qoyghan:  «xitay menpe’etini chiqish qilip yézilghan <yéngi tangname> we <kona tangname> namliq ikki parche tarixiy eserde, bir-birige zit pakitlar mewjut. <yéngi tangname> de, tang sulalisigha bey’et qilghan aymaqlarning tang hökümitige belgilik miqdarda baj töleydighanliqi bayan qilin’ghan bolsimu, emma héchqandaq xitay wesiqiliri yaki höjjetliride emeliy tapshurghan bajning miqdari toghrisida uchur yoq. tang sulalisi dewride tesis qilin’ghan tutuqbeg mehkimisi yaki aymaqlarning bügün’giche peqet isminila anglap kelduq, memuriy rayonlarning xizmetliri toghrisida bashqa pakitlarning bolmasliqi diqqitimizni tartidu.»

shundaq, tarixta bir qisim xitaylarning tang sulalisi yillirida turpan rayonigha kélip bir mezgil turghanliqi melum. bularning bir qismi ottura tüzlengliktiki urushlardin özini daldigha élish üchün kelgenler, yene bir qismi shiju aymiqi namida tesis qilin’ghan qoruqchi beg mehkimilirining xadimliri, ilgiriki xen sulalisi dewride yer térishqa kelgenlerning ewladliri we yaki loyang, chang’enler bilen pochta alaqiliri üchün xizmet  qilghuchilar dégendek türlük wezipiler bilen waqitliq turup qalghanlar idi. tarixiy matériyallarda tang sulalisi dewride bir qisim az sandiki xitaylarning astane qebristanliqigha depne qilin’ghanliqi xatirilen’gen. azghine xitay puqralirining bu jaygha depne qilinishi xitay teshwiqatchilirining dawrang salghinidek tang sulalisi hakimiyitining pütkül gherbiy diyarni bir tutash bashqurghanliqini ispatlap bérelmeydu. eksiche uyghurlar bu dewrde we uningdin kéyinki dewrlerdimu siyasiy jehette üstünlükni igilep, musteqil xanliqlarni qurup, turpan bostanliqidin yiraqlarghiche sozulghan zéminlarni güllendürüp kelgen.

xulasiligende, xitay öz teshwiqatida at min’gen ayal obrazini bazargha sélish arqiliq, tang sulalisi gherbiy diyarni öz ichige alghan rayonlarni bir tutash bashqurghanidi, shunga bu dewrde gherbiy diyardimu ottura tüzlenglikke xas bolghan ortaq din, til we medeniyet yolgha qoyulghan deydighan sepsetini ochuq-ashkare kötürüp chiqmaqta. roshenki, xitayning bu sepsetini yaritishtiki meqsiti shi jénpéng dewride yuqiri pellige kötürülgen uyghurlargha qaritilghan «xitaylashturush» siyasitini ijra qilish we shu arqiliq uyghurlarning türk kimlikini asas qilghan tarixiy yiltizini qomurup tashlashtin ibaret. halbuki, polattek tarixiy pakitlar aldida, xitayning qilalaydighini saxtiliq we yalghanchiliq ibaret xalas.

menbeler: 

1.https://www.ts.cn/xwzx/whxw/202511/t20251106_31442756.shtml (tiyanshan tori)   

2.https://www.ts.cn/xwzx/whxw/202511/t20251110_31478591.shtml

3. x.j. klémkéyt. 2003. «qedimki yipek yoli medeniyiti». shinjang xelq neshriyati.

4. abliz muhemmet sayrami. 2013.  «qedimki turpan wadisining heykeltirachliq sen’iti heqqide». turpanshunasliq tetqiqati zhurnili, 1-san.

 5. Stein, Aurel.1928. Inner Most Asia. Oxford:The Clarendon Press.

 6. Kara, Gülnar. 2018. Tang Hanedanı’nın Türk Topraklarını Hâkimiyet Altına Alma Çabaları. Bilgi Dergisi.Sayı-84.