uyghur pochtisi, 18- yanwar

2. adwukat lassu we üch aka- uka

 adowkat muhemmed shafiy lassu. (süretni wasim abdulla teminlidi)

mezkur üch aka- ukining teqdiridiki eng halqiliq burulush nuqtisini keshmirning eng tejribilik insan heqliri adwukatlirining biri bolghan muhemmed shafiy lassu (Muhammad Shafi Lassu) ning délogha arilishishi déyish mumkin. lassuni bu murekkep déloni üstige élishqa ündigen asasliq seweb, quruq qanuniy chigishliklerdin bekrek, weqening insaniy paji’elik tüsi bolghan. lassu bu üch aka- ukini türmide tunji qétim körgendiki halitini teswirlep: «ular xuddi kichik balidekla idi» deydu. u yene türme qarawullirining közitishlirini neqil keltürüp, yashlarning rohiy halitini mundaq teswirleydu: «ularning heriketliri kichik balilarghila oxshaydu; bille oynaydu, bezide urushup qalidu, andin yene héchnerse bolmighandek tézla normal halitige qaytishidu.»

adwukatning bu közetkenliridin, yashlarning yalghuz qanuniy salahiyitinila emes, belki ularning zexmilen’gen rohiy dunyasini we türmining soghuq tamliri arisidiki bigunah xaraktérini körüwilishqa bolidu.

on yildin artuq dawamlashqan qanuniy küresh musapiside, adwukat lassu bilen mezkur yashlar otturisida kespiy munasiwettin halqighan bir insaniy rishte shekillen’gen. «uyghur pochtisi»ning ziyaritini qobul qilghan hindistan uyghur jem’iyitining re’isi wasim abdullahning bildürüshiche, adwokat lassu türmidiki bu yashlarni yilda bir- ikki qétim yoqlap turushni üzmey dawamlashturup kelgen. u bu ücheylenning dora- dermek we bashqa kündilik zörür éhtiyajliri üchün öz yanchuqidin pul chiqirip maddiy yardem qilghan. shundaqla, türmidin her heptide kélidighan qerellik téléfonlarni qobul qilish arqiliq, bu aka-ukilarning salametlik ehwalidin xewerdar bolup, délogha a’it yéngi özgirishlerni jiddiy közitip turmaqta iken.

igilinishiche, adwukat lassu déloning esli mahiyitini éniqlash üchün, türme xatiriliri we hindi- tibet chégra mudapi’e qisimlirining (ITBP) doklatlirini inchikilik bilen közdin kechürgen. tekshürüsh netijiside, déloni béjirish jeryanidiki sel qarashlar we bir tereplime qararlar sewebidin kélip chiqqan bir qatar nuqsanlar ashkarilan’ghan. jümlidin, deslepki soraq xatirilirining terjimansiz teyyarlan’ghanliqi, shundaqla höjjetlerdiki melumatlarning bu ücheylenning esli bayanliri bilen tüptin perqlinidighanliqi ayan bolghan. qanuniy nuqtidin éytqanda, lassu sotqa sunulghan delil- ispatlarning tutqunlarni melum bir jinayet bilen eyibleshke yétersiz ikenliki bayqighan. biraq lassuni eng endishige salghini bu aka-ukilarning xitaygha qayturulghan teqdirde duch kélidighan hayatiy xewpining déloning héchbir basquchida yaki resmiy höjjetlerning héchqaysisida nezerge élinmighanliqi bolghan.

shunga lassu yerlik we merkiziy da’irilerge üzüldürmey nurghunlighan iltimaslarni yollighan. kéyinrek «adil planét»ta xewer qilin’ghan 27 betlik «ammiwi bixeterlik qanuni» gha (PSA) qarshi étirazname bu küreshning gewdilik basquchliridin biri bolghan. lassu bu étiraznamini hindistan asasiy qanunining «xalighanche erkinlikni chekleshni men’i qilidighan» maddiliri we xelq’ara qanun pirinsipliri bilen pishshiqlap chiqqanidi. étiraznamide «musapirlarni qayturmasliq» (non-refoulement) pirinsipi alahide tekitlinip, yashlarni xitaygha qayturushning qanun jehettin mumkin emesliki bir- birlep sherhlen’gen. biraq, étiraznamige héchqandaq resmiy jawab kelmigen.  

adwukat lassuning «eljezire» torigha bildürüshiche, u hindistan yuqiri derijilik emeldarlirigha alahide xet yézip, mezkur yashlarning hindistanda erkin yashishigha ruxset qilinishini telep qilghan. u iltimasida, hindistanning nöwette tibet, afghanistan we rohin’ga musapirliridin bolup jem’iy yüz mingdin artuq kishige sahibxanliq qiliwatqanliqini eslitip, bu üch uyghur yashqimu oxshashla merhemet körsitilishini sorighan. lassu yene hindistan bash ministirighimu bir qanche parche xet yézip, xitayning uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan yuqiri bésimliq siyasetlirini pakit süpitide körsetken. u xétide bu ücheylenning xitaygha qayturulmasliqini we ulargha waqitliq panahliq bérilishini ötün’gen. adwukatning tekitlishiche, bu yashlarni xitaygha ötküzüp bérish ularni «ölümge yollighan» bilen barawer bolup, shunche tirishchanliqlargha qarimay, da’irilerdin hazirghiche héchqandaq resmiy jawab kelmigen.

lassu erkin asiya radiyosining ziyaritini qobul qilghanda, mezkur üch aka- uka üchün bir qisim ereb döletlirige resmiy telep xetliri yollap, ularning jiddiy insaniy yardemge muhtaj ikenlikini tepsiliy bayan qilghanliqini tilgha alidu. biraq u bu döletlerning mes’ul da’iriliridin héchqandaq ijabiy jawab alalmighan. 

(dawami bar)

xewerning aldinqi qsmi: tepsili xewer: 13 yilgha sozulghan mehkumluq, hindistan türmiliride untulghan üch uyghur yashning teqdiri (1)