ئىستانبۇلدىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر ئاكادېمىيەسىنىڭ تەتقىقاتچىسى مۇھەممەتئېمىن ئۇيغۇر، شەرقىي تۈركىستاندىكى زۇلۇمنىڭ 2017-يىلىدىكى ئاشكارا باستۇرۇش باسقۇچىدىن تېخىمۇ خەتەرلىك ۋە سىستېمىلىق بولغان يېڭى بىر باسقۇچقا قەدەم قويغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئۇ يېقىندا «ئەرەبى 21» (Arabi21) تورىغا بەرگەن مەخسۇس سۆھبىتىدە، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى تاكتىكا ئۆزگىرىشلىرى ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ بۇ پاجىئەگە تۇتقان پوزىتسىيەسىنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلدى.
ئامېرىكىنىڭ پانامادا تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىسى تارقاتقان ئۇچۇرلارغا ئاساسلانغاندا، بۇ ھەپتە ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتىنىڭ مۇدىرى رۇشەن ئابباس ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى ئابدۇلھەكىم ئىدرىس پانامادا مۇھىم پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىپ، داۋاملىشىۋاتقان ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا قارىتا تونۇشنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە خەلقئارالىق قوللاشقا ئېرىشىش ئۈچۈن سەپەرۋەرلىك قىلغان.
ۋاشىنگتون رايونىدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى يەھۇدىي تەشكىلاتلىرىدىن بىرى بولغان ئاداس ئىسرائىلىيە جامائىتى (Adas Israel Congregation)، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش خەلقئارالىق ھەرىكىتىنىڭ سادىق بىر ئاۋازىغا ئايلاندى. ئۆتكەن ھەپتە ئۇلار يەنە ھەر ئاينىڭ ئاخىرقى پەيشەنبە كۈنى خىتاينىڭ ۋاشىنگتوندىكى ئەلچىخانىسى ئالدىدا ئېلىپ بارىدىغان ئىزچىل نامايىشىنى داۋاملاشتۇردى.
گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنىنىڭ 14-فېۋرال كۈنى گاگا شەھەرلىك ھۆكۈمەت بىناسىدا، خىتاي كونسولىنىڭ ھىمايىسىدە ئۇيۇشتۇرۇلغان چاغانلىق تەبرىكلەش پائالىيىتى جەريانىدا تىنچ نامايىش قىلىۋاتقاندا جىسمانىي ھۇجۇم ۋە ئۆلۈم تەھدىتىگە ئۇچرىغانلىقى، گوللاندىيە تاراتقۇلىرى ۋە سىياسىي ساھەسىدە كۈچلۈك ئىنكاس قوزغىدى.
كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) يېقىندا ئېلان قىلغان باياناتىدا، 2025-يىلى فېۋرالدا تايلاند دائىرىلىرى تەرىپىدىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلغان 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ تەقدىرىدىن قاتتىق ئەنسىرەۋاتقانلىقىنى بىلدۈردى. تەشكىلات خىتاي ھۆكۈمىتىدىن بۇ كىشىلەرنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى ئاشكارىلاشنى ۋە ئۇلار بىلەن «توسالغۇسىز كۆرۈشۈش» ھوقۇقى بېرىشنى تەلەپ قىلدى.
بۈگۈن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ بىر تۈركۈم كىشىلىك ھوقۇق مۇتەخەسسىسلىرى مەخسۇس بايانات ئېلان قىلىپ، تېخى بىر يىل ئىلگىرى تايلاند دائىرىلىرى تەرىپىدىن خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇپ بېرىلگەن 40 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ ئەھۋالىدىن «قاتتىق ئەنسىرەۋاتقانلىقىنى» ئاشكارىلىدى. خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ كىشىلەرنىڭ ھايات-ماماتى ۋە قەيەردە ئىكەنلىكى ھەققىدە سۈكۈت قىلىشى خەلقئارا جەمئىيەتتىكى ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى.
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان يېڭى تەتقىقات دوكلاتىدا ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي ھۆكۈمىتى چەتئەلدىكى ئۇيغۇرلار بىلەن ئۇلارنىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى (شەرقىي تۈركىستان) ئائىلە ئەزالىرى ئارىسىدىكى ئالاقىنى ئۆزىنىڭ دۆلەت ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە قەستەن ئۈزۈپ تاشلىغان.
2026-يىلى 16-فېۋرال ئىستانبۇلدا «شەرقىي تۈركىستان ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكى كۆرسەتكۈچى 2025» رەسمىي ئېلان قىلىندى. مەزكۇر دوكلات خىتاي كونتروللۇقىدىكى
16-فېۋرال گوللاندىيەدە تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنى 14-فېۋرال كۈنى گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ شەھەرلىك ھۆكۈمەت بىناسىدا خىتاي ئەلچىخانىسى ئۇيۇشتۇرغان خىتاي چاغان بايرىمى پائالىيىتىدە، تىنچ شەكىلدە نارازىلىق نامايىشى ئېلىپ بارغاندىن كېيىن، زورلۇق بىلەن نەق مەيداندىن سۆرەپ ئېلىپ چىقىلغان.
